شمس الدين رشديه

112

سوانح عمر ( فارسى )

دائره معلومات خود را وسعت ميداد تا به حدى كه از استادان مسلم زمان خويش ، و مورد تعظيم و تقدير استادان اروپائى قرار گرفته بود . برنامه تحصيلى رياضيات دار الفنون چندى با عموزاده دانشمند اين بزرگوار ، آقاى محمود نجم الملك بود كه بفرموده استادم عبد الرزاق بغايرى ، بزرگترين قدم توفيقات علمى را نجم الملك برداشته . و نجم الدوله هم گذشته از مراتب قوميت و بزرگى وى ، او را به علت مقام علميش بسيار گرامى ميداشت ، و او را استاد خود خطاب ميكرد . پس از محمود خان نجم الملك ، رياست كرسى رياضيات دار الفنون حقا به حاج نجم الدوله مسلم شد . از استادى شنيدم كه حاج نجم الدوله دو مسئله از مسائل لا ينحل رياضى شيخ بهائى را حل كرده است ، و تا چندى استادان رياضى دار الفنون تحت نظر او ايفاى خدمت ميكردند . حاج نجم الدوله از نوابغ عصر ناصرى و استاد مسلم رياضيات بود . اين دانشمند علاوه بر مقامات علمى از عرفان و حقيقت هم بهره وافى داشته ، اهل سير و سلوك بود . از تاليفات وى آنچه نويسنده فعلا اطلاع دارم - هندسه هشت مقاله به طرز تحرير اقليدس - كتاب مثلثات - كتاب هيئت - كفاية الحساب - رساله تطبيقيه سنوات ميلادى و هجرى - چهار جلد كتاب فلاحت ( ترجمه از فرانسه ) - نقشه بزرگ تهران - اصول علم جغرافى - چندين نقشه بزرگ از اطراف تهران . اين دانشمند شاگردان ارجمندى تربيت كرده بود ، كه همگى وجودشان براى مملكت بسيار ذيقيمت بوده است . عزيزترين شاگردانش ولينعمت روحانى و قبله و مربى نويسنده ، استاد عبد الرزاق خان سرتيپ بغايرى بود ، كه در ذيحجه سال 1317 ق ، بتأسيس مدرسه « خرد » توفيق يافته و براستى از بزرگترين خدمتگذاران فرهنگ ايران است . و تمام ملكات فاضله استاد خود حاج نجم الدوله را به ارث برده ، سى سال در خانه‌اش هفته‌يى چهار شب كلاس درس مجانى براى رياضيات داشت ، و تا چندى كتب و لوازم درسى شاگردانرا هم برايگان عنايت ميفرمود . و از مفاخر نويسنده راه يافتن به آن محفل علمى و استفاده از فيوضات آن ذات ملكوتيست . گفتيم دار الفنون معلمين عاليقدرى براى ايران تربيت و تهيه كرده است . از جريانى كه بيان مىشود ميتوان به پايه معلومات شاگردان آن دوره دار الفنون پىبرد . پس از آنكه كنترات استخدام ، يك هيئت از معلمين اروپائى بپايان رسيد ، مقرر شد هيئت ديگرى استخدام كنند . بدين منظور شش نفر از دانشمندان اطريشى و آلمانى براى تدريس رياضى از اروپا استخدام شده بايران آمدند . استاد بغايرى و همدرسانش گفتند اول ما بايد آقايان را امتحان كنيم كه اگر از عهده برآمدند ، باستاديشان بپذيريم . پس از اين امتحان تاريخى از آن شش نفر ، دو نفر مسيو بوهلر ، و مسيو كريشيش كه حقيقتا دانشمند بودند پذيرفتند . آن چهار نفر ديگر چون در مقابل حادثه غير مترقبه قرار گرفته مغلوب شده بودند ، پاسپورت خود را از سفارت گرفته ، دست از پا درازتر به وطن خود بازگشتند . اما آن دو دانشمند مسيو بوهلر و مسيو كريشيش بسيار محترم ميزيستند ، و از هريك يك جلد كتاب رياضى باقيست . از اولى حساب استدلالى و از دومى كتاب مخلوط از جبر